INTERPRETIM I BESIMIT TË EHLI-SUNNETIT LIDHUR ME KELIMEI SHEHADET – KUSHTIN E PARË TË ISLAMIT

BISMIL’LAHI’R-RAHMANI’R-RAHIM

Titulli i origjinalit:

Kitabu Kavaidi’l-Akaid

Ihjau Ulumid-din

Ringjallja e diturive fetare

Imam Gazali

INTERPRETIM I BESIMIT TË EHLI-SUNNETIT LIDHUR ME KELIMEI SHEHADET – KUSHTIN E PARË TË ISLAMIT

Me ndihmën e Allahut, themi:

Hamd i takon vetëm Allahut Teala, Atë e lavdërojmë dhe Atë e falënderojmë. Allahu është krijuesi i çdo gjëje. Ai, pasi zhduk, prapë krijon. Ai bën atë që Ai do.  Ai është krijues dhe zotërues i Arshit madhështor. Ai i udhëzoi robët e mirë në rrugë të drejtë. Atyre që dëshmojnë njëshmërinë e Allahut Teala (tevhid), u dha mirësinë e ruajtjes së besimit të tyre nga terri i dyshimit dhe refuzimit. I drejtoi që t’i përshtaten të Dërguarit të Tij, Muhammedit s.a.v.s., dhe i udhëzoi të ndjekin as’habët fisnikë të Resulallahut s.a.v.s., të cilëve u shfaqi Dhatin (qenien) e Tij dhe ef’al-in (veprat) e Tij në zemra. Këtë nuk mund t’a kuptojë kush pos atij që është krejtësisht i dorëzuar dhe që dëgjon me zemër të qetësuar.

I njoftoi robët e Tij se Ai është Allahu, Një dhe i Vetmi, që nuk ka ortak, që është i veçantë dhe që nuk ka si Ai. I njoftoi se gjithçka i drejtohet Atij dhe asgjë nuk mund ta kundërshtojë, se është i Vetmi dhe nuk ka zota tjerë, se ekziston gjithmonë dhe se asgjë nuk ka ekzistuar para Tij. I njoftoi robët e Tij se është i Përhershmi dhe nuk ka fillim, ekziston gjithmonë dhe nuk zhduket, është i Përhershmi dhe nuk ka mbarim, është i Pandryshueshmi dhe nuk ka ndërprerje, është i vazhdueshëm dhe nuk skadon.

Gjithashtu i njoftoi robët e Tij që gjithmonë dhe për të gjithë kohën Ai është përshkruar vetëm me cilësi lartësuese, që nuk është i gjykuar me skadim dhe ndërprerje kur kalon koha dhe përfundon afati:

“Ai është i pari që s’ka fillim dhe i fundit që s’ka mbarim, i dukshmi dhe i padukshmi, dhe Ai është më i dijshmi për çdo gjë.” 57-Hadid: 3

DHATI I TIJ I PASTËR

Ai nuk ka trup në formë, nuk ka përmbajtje të kufizuar që të mund të paramendohet. Asnjë formë nuk është e ngjashme me Të, as për kah krahasimi, as për kah mundësia e veprimit. Ai nuk është materie dhe materia nuk mund të bashkohet me Të, nuk është as dukuri, e as dukuria nuk mund të ndërlidhet me Të.  Ai nuk përngjanë me asgjë që ekziston, dhe asgjë që ekziston nuk i përngjanë Atij.

“Asgjë nuk i shëmbëllen Atij.” 42-esh-Shura: 11,

e as që Ai shëmëbëllen në diçka, e as që mund ta mbërthejnë dimenzionet. Nuk e përfshijnë bile as Toka e qiejt, bashkë. Ai posedon Arshin në mënyrën që Vet e tregon në Kur’an, dhe me kuptim që Ai vet ia jep. Arshi nuk e bartë Atë, porse Arshi dhe bartësit e Arshit barten me ndihmën e Fuqisë së Tij. Ai është i lartësuar përtej edhe Arshit edhe qiejve, dhe përtej gjithçkaje, dhe kjo me një lartësim që as nuk e afron më shumë Atë me Arshin dhe qiejt, e as që e largon nga Toka. Ai është i ngritur shumë shkallë përtej Arshit dhe qiejve, por edhe përtej thellësive të fundme të Tokës, dhe në të njëjtën kohë është më së afërti gjithçkaje që ekziston. Njeriut, Ai i është më afër se damari i qafës së vet, dhe i është dëshmitar i të gjithave. Afërsia e Tij nuk është si afërsia e ndonjë materie siç nuk është materie as Dhati i Tij. Ai nuk kalon përmes asgjëje, dhe asgjë nuk mund të kalojë përmes Tij. Ai është përtej mundësisë që T’a përfshijë hapësira, njëjtë siç është përtej mundësisë që ta kufizojë koha. Ai ka qenë edhe para se të krijojë hapësirën dhe kohën, e edhe tash është në gjendjen në të cilën ka qenë gjithmonë. Me cilësitë e Tij, Ai dallon nga krijesat e Tij. Në Dhatin e Tij nuk është askush tjetër përpos Tij, dhe Dhati i Tij nuk është askund tjetër jashtë Tij. Ai është përtej ndryshimit. Asnjë ngjarje nuk ndikon në Të, e as që i afrohet Atij ndonjë dukuri. Ai është përherë në cilësitë e përsosura dhe madhështore të Lartësisë së Tij, dhe është i pastër nga ndryshimet. Në cilësitë e Veta të përsosura nuk i duhet kurfarë plotësimi. Në ahiret, ekzistimi i Dhatit të Tij do të bëhet i kuptueshëm për mendjen dhe i dukshëm për syrin e besimtarëve, si dhuratë prej Tij. Shikimi i Fytyrës së Tij të Bukur do të jetë kompletim i bereqeteve të Tij ndaj besimtarëve.

I GJALLI (el-Haj)

Allahu Teala është i gjallë. Ai është i fuqishëm (El- Kadir), mbizotërues ndaj çdo gjëje (El-Xhebbar), që mposht gjithçka (El- Kahhar). Nuk e zë dremitja, as gjumi. Nuk i është ekspozuar vdekjes e as asgjësimit. Në duart e Tij është pushteti , fuqia, fitorja, krijimi dhe përcaktimi. Në dorën e Tij janë të gjitha krijesat, ato të dukshme dhe të padukshme. Ai është i vetmi që krijon, vetëm Ai jep udhër. Ai i krijon edhe krijesat edhe veprat e krijesave. U përcakton riskun dhe kohën e qëndrimit në dynjallëk. Askush nuk mund t’i ikë Dorës së Tij, e as zhvillimi i ngjarjeve nuk mund t’i largohet Fuqisë së Tij. Manifestimet e gjithëfuqisë së Tij nuk mund të numërohen, dhe dituria e Tij është e pafund.

 I GJITHËDIJSHMI (el-Alim)

Ai i di të gjitha, hollësisht. Dijes së Tij nuk mund t’i shmanget asnjë veprim në gjithësi. Ai di çdo gjë, të fshehtat tona dhe veprimet e hapura. Dija e Tij përfshinë tërë ekzistencën. Ai di edhe për lëvizjen e milingonës së zezë nëpër gurin e zi, në natë të errët. Di për lëvizjen e secilës grimcë në ajër. E njeh edhe të dukshmen edhe të fshehtën. Di edhe për ndjenjat më të thella, dhe e di se kah rrjedhë secili mendim dhe secila fshehtësi. Ai i di të gjitha me diturinë e Tij qysh në ezel, e jo që lajmërohet dituri e re në Dhatin e Tij përshtatshëm ndryshimeve të mundshme dhe kalimit të gjërave nga gjendja e tyre e vjetër në gjendje të re.

VULLNETI I TIJ

Ngjarjet ndodhin dhe udhëhiqen me vullnetin e Tij. Asgjë nuk ndodh në gjithësi, as pak e as shumë, as e vogël e as e madhe, as e mira as e keqja, as e dobishmja as e dëmshmja, as imani as qyfri, as pranimi as mohimi, as fitorja as humbja, as nënshtrimi as kryengritja – pa vullnetin dhe përcaktimin e Tij, pa urtësinë dhe dëshirën e Tij. Çka Ai do, ndodhë, e çka Ai nuk do, nuk ndodhë. Pa vullnetin e Tij nuk ndodh as shikimi i syrit e as mendimi i befasishëm. Ai është në fillim dhe në fund të gjithçkaje. Ai bën atë që Ai do. Urdhëri i Tij nuk mund të refuzohet, kurse përcaktimi i Tij nuk mund të pengohet. Njeriu nuk mund t’i shpëtojë kryengritjes së vet ndaj Tij pa udhëzimin dhe rahmetin e Tij, e as nuk mund të mbledh fuqi t’i nënshtrohet, pa vullnetin dhe dëshirën e Tij. Sikur të mblidheshin të gjithë njerëzit dhe xhinët, të gjitha melaqet dhe shejtanët, që të lëvizin ose të ndalin vetëm një atom, nuk do të mund ta bënin pa vullnetin dhe dëshirën e Tij. Vullneti i Tij manifestohet, nga Dhati i Tij, përmes cilësive të Tij. Kjo është veçori e Tij e përhershme. Qysh në ezel, Ai deshi që gjëra të caktuara të ndodhin në kohën e përcaktuar nga Ai. Ato edhe ndodhën në kohën e caktuar qysh në ezel nga Ai, as më herët e as më vonë, por ndodhën pikërisht në kohën për të cilën Ai kishte dijeni, dhe ndodhën kur Ai deshti, pa ndryshim. Ai i përcakton gjërat, jo sipas nevojës ose kërkesës së kohës, prandaj një veprim nuk e preokupon, e të mos ketë kohë për tjetrin.

TË DËGJUARIT DHE TË SHIKUARIT E TIJ
(es-Semi dhe el-Basir)

Allahu Teala dëgjon çdo gjë dhe sheh gjithçka,  madje edhe pëshpëritjen më të vogël. Atij nuk mund t’i shmanget asnjë zë e të mos e dëgjojë, e as syrit të Tij nuk mund t’i ikë asgjë, sado e imët të jetë. Dëgjimit të Tij nuk i pengon distanca, e as shikimin e Tij nuk e pengon errësira. Për shikimin e Tij nuk nevojiten as bebëza as kapakë të syve, e as për dëgjimin e Tij nuk nevojiten kanale të dëgjimit e as lapra të veshit, njëjtë siç edhe di pa zemër e tru, kapë pa gjymtyrë dhe krijon pa vegla, sepse cilësitë e Tij nuk janë sikur cilësitë e krijesave, siç nuk është Dhati i Tij sikur dhati i krijesave.

TË FOLURIT E TIJ

Ai është që flet, që urdhëron dhe ndalon, premton dhe kërcënon. Kjo e folur e Tij është cilësi gjithmonë ekzistuese (ezal) në Dhatin të Tij, dhe nuk nuk është e folur e ngjashme me të folurit e krijesave, njëjtë siç nuk është Dhati i Tij i ngjashëm me dhatin e krijesave. Ai nuk flet me zë që lajmërohet prej rrymimit të ajrit ose prej lëvizjes së telave të zërit, e as me zë që lajmërohet me bashkimin e buzëve a me lëvizjen e gjuhës. Kur’ani, Tevrati, Zeburi dhe Inxhili janë libra të Tij, të shpallur pejgamberëve të Tij. Kur’ani mësohet me gjuhë, është i shkruar në musafe dhe ruhet në zemra, e krahas kësaj, është cilësi gjithmonë ekzistuese në Dhatin e Allahut, prandaj nuk copëtohet e nuk ndahet kur bartet në zemra e letra. Musa a.s. e dëgjoi të folurit e Tij pa zë, njëjtë siç do të shohë besimtari Dhatin e Allahut në ahiret, pa materie e formë. Cilësitë e Allahut Teala si dëgjimi, shikimi, vullneti e të ngjajshme, nuk janë aftësi të Dhatit, por janë cilësi gjithmonë ekzistuese me Dhatin e Tij.

VEPRIMI I TIJ

Gjithçka pos cilësive dhe Dhatit të Allahut Teala ekziston dhe është krijuar me veprimin e Tij, ka lindur nga drejtësia e Tij, në mënyrën më të bukur dhe më të përsosur, më të plotë dhe më të drejtë, e Ai është i urtë në veprimet e Tij, i drejtë në gjykimet e Tij. Drejtësia e Tij nuk mund të krahasohet me drejtësinë e robëve të Tij, sepse njeriu mund të gabojë, por Allahu Teala nuk gabon. Gjithçka pos Tij – njeriu, xhini, shejtani, melaqja, qiejt dhe Toka, kafsha dhe bima, krijesat organike dhe joorganike, e imagjinuara dhe e përjetuara me shqisa – e gjitha kjo është krijim i Tij. Në ezel ka qenë vetëm Ai dhe askush pos Tij. Vetëm më pas Ai i krijoi krijesat e veta, që me këtë të shfaqë gjithëfuqinë e Tij, të realizojë atë që Vet do, dhe t’a bëjë të vërtetë fjalën e Tij qysh nga ezeli, e jo që për këtë ka pasur nevojë ose që ka qenë e domosdoshme. Ai krijon dhe urdhëron nga mirësia e Tij, e jo pse i duhet. Ai dhuron bereqete të ndryshme nga mirësia e Tij, e jo pse është i obliguar. Ai dhuron të mira dhe hijeshi, bereqet e mbarësi, ani pse është në gjendje që robët e Tij t’i dënojë dhe t’i sprovojë me dhimbje, e edhe sikur ta bënte këtë, prap kjo do të ishte e drejtë, e jo e shëmtuar dhe e padrejtë. Ai, robët e Tij besimtarë i shpërblen për nënshtrimin e tyre nga fisnikëria e Tij dhe për shkak të premtimit, e jo pse e ka obligim. Nga Ai nuk do t’i bëhet padrejtësi askujt, dhe askujt asgjë Ai nuk i ka borxh. Obligimin e robëve për t’iu nënshtruar Atij dhe të drejtën e Tij, Ai e shfaqi përmes gjuhës së pejgamberëve a.s., e nuk e la të vetëkuptohet. Ai i dërgoi pejgamberët, e vërtetësinë e tyre e shfaqi dhe e vërtetoi me mu’xhize (mrekulli) të hapura, kurse ata përcollën urdhërat dhe ndalesat e Tij, premtimin dhe kërcënimin e Tij, e atë që e sollën pejgamberët, është bërë obligim ta besojnë njerëzit.

 PJESA E DYTË E SHEHADETIT

Ai e dërgoi një Pejgamber analfabet nga Kurejshët, Muhammedin s.a.v.s., me porosi për të gjithë, arabë dhe jo-arabë, xhinë dhe njerëz, e me Sheriatin e tij i shfuqizoi sheriatet e mëparshme, përpos pjesëve të tyre që i ri-konfirmoi. Muhammedit s.a.v.s., i dha përparësi mbi pejgamberët tjerë dhe e bëri njeriun më të nderuar. Dëshminë e besimit për pranimin e tevhidit me shqiptimin e fjalëve: La ilahe ilallah, Ai e bëri dëshmi jo të plotë nëse kësaj nuk i shtohet edhe dëshmia për Resulallahun s.a.v.s., me shqiptimin edhe të: Muhammedun resulullah.

Ai i obligoi njerëzit t’i besojnë të gjitha ato që Resulallahu s.a.v.s., i lajmëroi në lidhje me çështjet e dynjallëkut dhe ahiretit. Pas vdekjes, njeriut nuk do t’i pranohet besimi nëse nuk e beson lajmërimin e Resulallahut s.a.v.s.:

  1. Pyetjet e melekëve Munkir dhe Nekir. Këta janë dy melekë të rreptë dhe të tmerrshëm. Do të ulen pranë të vdekurit, i cili në atë kohë do ta ketë shpirtin në trup, dhe do ta pyesin: “Kush është Rabbi yt, cila është feja jote, kush është pejgamberi yt?” Këto pyetje janë provimi i parë pas vdekjes.
  2. Vuajtja në varr. Njeriu duhet të besojë në dënimin e varrit, që përcaktimi i Tij është i drejtë, edhe për trupin edhe për shpirtin, ashtu siç Allahu Teala do.
  3. Mizan (peshorja): Gjithashtu duhet besuar në Mizan, i cili i ka dy tasa dhe një dorëz, e që është më i madh se shtresat e qiejve dhe Toka. Në të, me fuqinë e Allahut, do të maten veprat. Atë ditë do të llogaritet pesha sa një kokërr orizi, bile sa një grimcë, me qëllim që të vihet drejtësi e plotë. Veprat e mira, të shkruara, do të vendosen në formë të bukur në tasin prej nuri, e ky tas, me rahmetin e Allahut, do të mbipeshojë në mizan, përshtatshëm gradave të besimtarëve tek Allahu Teala. Veprat e këqija, të shkruara, do të hudhen si shëmti në tasin e errët, e ky tas, do të peshojë në atë drejtim.
  4. Sirat (ura): Duhet besuar që Sirati është hak (i vërtetë), e sirat është një urë mbi xhehenemin, më e mbrehtë se thika e më e hollë se një qime. Në të, me caktimin e Allahut, këmbët e qafirit do të dridhen, e kjo do ta rrëzojë atë në zjarr, derisa këmbët e muminit, me rahmetin e Allahut do të forcohen, dhe ai do të kalojë në xhenet – shtëpinë e përhershme.
  5. Havdh (pellgu). Dhe duhet besuar në Havdh-in e Muhammedit s.a.v.s., nga i cili besimtari (mumin) do të pijë para hyrjes në xhennet, pasi të kenë kaluar Siratin. Kush pi një gëllënjkë nga aty, kurrë nuk do të ketë etje. Gjerësia e tij është një muaj rrugëtim. Ujin e ka më të bardhë se qumështi e më të ëmbël se mjalta. Rreth tij ka ibrikë sa ka yje në qiell. Në të rrjedhin dy përronj nga lumi Kevther, që gjendet në xhenet.
  6. Llogaria. Duhet besuar në llogaridhënie, dhe në kategoritë e ndryshme të njerëzve në të, prej atyre me të cilët do të debatohet dhe atyre të cilët do të falen, dhe që disa dë të hynë në xhennet pa dhënë llogari, e këta janë mukarrebun-ët. Kur të pyet ndonjë nga profetët e Tij, do ta pyes rreth (zbatimit të) shpalljes, qafirët do t’i pyes për shkakun e mohimit, bidatxhinë do ta pyes për arsyen pse u larguan nga sunneti, e besimtarët do t’i pyes për veprat tyre.
  7. Duhet besuar që besimtarët do të dalin nga xhehenemi pas dënimit, e me rahmetin e Allahut, asnjë besimtar nuk do të mbetet përgjithmonë në xhehenem.
  8. Shefati: Duhet besuar në Shefat (ndërmjetësimin) e pejgamberëve, alimëve, shehidëve dhe muminëve tjerë, varësisht respektit dhe pozitës që kanë te Allahu Teala, e nëse mbetet ndonjë besimtar që nuk ka ndërmjetësues, edhe ai do të nxirret nga xhehenemi, me rahmetin e Allahut, sepse besimtari nuk do të lihet në xhehenem përgjithmonë. Nga xhehenemi do të dalë secili që në zemër ka pasur iman, qoftë edhe sa grimca.
  9. Duhet besuar në vlerën e as’habëve r.a., dhe në renditjen e tyre, dhe që pas Resulallahut s.a.v.s., njeriu më i virtytshëm është Ebu Bekr r.a., pastaj Omeri r.a., më pas Osmani r.a., e pastaj Alia r.a. Për të gjithë as’habët duhet pasur mendim të mirë dhe ata duhet lavdëruar ashtu siç i lavdëron Allahu Teala dhe Resuli i Tij, s.a.v.s..

 Për të gjitha këto përmenden hadithet që i dëshmojnë. Kush i beson të gjitha këto me bindje të plotë, ai llogaritet si ndjekës i të vërtetës dhe  ndër ata që i përmbahen sunnetit, dhe largohet nga grupi i atyre që janë në humbje dhe nga bidatxhitë. Allahun e lusim që me rahmetin e Tij të forcojë bindjen tonë dhe të na japë qëndrueshmëri në fe, neve e të gjithë myslimanëve, e Ai është Rahman dhe Rahim. Salat dhe selam qoftë mbi Muhammedin s.a.v.s..

NGRITJA GRADUALE NË UDHËZIM DHE RENDITJA E GRADAVE TË BESIMIT

Dije, ato që i përmendëm gjatë shpjegimit të besimit duhet t’i ofrohen fëmijës në fazën e parë të zhvillimit të tij, dhe që të gjitha këto t’i mësojë përmendësh. E më pas, derisa rritet, vazhdimisht i zbulohen kuptimet e gjithë kësaj, një nga një. Në fillim pra i memorizon, më pas i kupton, e më pas i beson, dhe kështu fiton bindje të plotë dhe fillon që të gjitha ato t’i pranojë si të vërteta. E gjitha kjo te fëmija ndodh pa nevojë për dëshmi.

Allahut Teala e hap zemrën për iman qysh në fazën fillestare të zhvillimit të besimtarit, dhe pa nevojë për dëshmi të veçantë, besimtari e pranon të vërtetën. Si mund dikush të kundërshtojë këtë, kur i gjithë besimi i njerëzve të rëndomtë bazohet vetëm në imitim (taklid) dhe nga ndikimet e asaj që dëgjojnë. Besimi që vjen vetëm nga imitimi në fillim është i dobët dhe mund të humbet kur ndeshet me kundërshti. Prandaj është e domosdoshme që ajo të forcohet, si te fëmija si te i rrituri, ashtu që nga i paqëndrueshëm, të bëhet besim i qëndrueshëm. E besimi nuk forcohet me mësimin e kelamit për argumentim e polemikë, por me angazhim në mësimin e Kur’anit dhe në leximin e tefsirit të tij, në kuptimet e haditheve dhe vazhdimësia në ibadete. Kështu, besimi i tij do të bëhet gjithnjë e më i fortë, përmes dëshmive Kur’anore, përmes porosive që do t’i pranojë nga hadithet, përmes nurit të ibadeteve të tij të cilat shndërrisin pasi ky t’i ketë bërë, përmes dobisë që ndjen në zemër pasi t’i sheh njerëzit e mirë dhe të shoqërohet me ta, e që nga pamja e tyre, tiparet e tyre, të folurit e tyre, merr shije në adhurimin e Allahut, dhe në frikën ndaj Tij. Kështu, mësimi i parë do t’i jetë sikur hudhje e farës në zemër, kurse këto veprime sikur ujitje dhe kultivim, deri sa nga ajo farë të zhvillohet bima, të forcohet dhe të rritet në pemë të lartë e të fortë, me rrënjë në zemer, e me degët lartë në qiell.

Ai duhet të ruhet mirë nga kelami dhe polemika. Sepse polemika do ta shqetësojë më shumë se që do ta qetësojë, dhe do t’i japë atij më shumë rrëmujë se sa përmirësim. Orvatja për të forcuar besimin me polemikë i ngjanë goditjes me çekiç të çeliktë në trung druri, për ta shtrënguar drurin. Ai që mundohet të shtrëngojë drurin me çekiç të çeliktë, është përballë rrezikut për ta thyer. Të mjaftojnë besimi dhe njohja jote; nuk ke nevojë të kërkosh dëshmi tjetër.

Kur krahason besimin e kelamxhive dhe atyre që bëjnë polemikë me besimin e të mirëve dhe të devotshmëve nga njerëzit e rëndomtë, do të shohësh që fuqia e bindjes së njerëzve të rëndomtë është si një mal i lartë të cilin nuk mund ta lëvizin as fatkeqësitë natyrore, derisa besimi i kelamxhive dhe atyre që bëjnë polemikë është si një fije e varur në ajër, të cilën era e bart andej e këndej. Përjashtim nga kjo bën ai prej tyre që dëgjon një dëshmi të besimit, e me taklid (imitim) e pranon, njëjtë siç ka pranuar me imitim edhe besimin, sepse në imitim/taklid nuk ka dallim mes pranimit të dëshmisë dhe pranimit të asaj që po dëshmohet. Mësimi për dëshmitë dhe dëshmitë e nxjerra nga polemika janë dy gjëra të ndryshme.

Nëse fëmija, në fazën e parë merr këso bindje të forcuar, kur të rritet e të bëhet burrë, nëse merret me fitimin e dynjallëkut natyrisht që nuk di gjëra tjera, e më pas nuk i qelet asgjë tjetër, megjithatë ai do të shpëtojë në ahiret me kaq, me besimin e pasuesve të së vërtetës (ehl-i hak), sepse sheriati nuk i detyron njerëzit e rëndomtë më shumë se bindja e plotë në të jashtmen e këtij besimi. Sa i përket kërkimit të argumenteve dhe angazhimtit në renditjen e tyre, ata me këtë nuk ngarkohen aspak.

E nëse dëshiron të jetë në rrugë të ahiretit, dhe me ndihmën e Allahut Teala angazhohet në veprime të mira, vazhdon në devotshmëri, përmbanë nefsin nga kërkesat dhe merret me vetëdisiplinë e me luftë kundër epshit, për shkak të kësaj vendoset nur në zemrën e tij si realizim i premtimit të Allahut Teala, e përmes këtij nuri hapen dyert e udhëzimit (hidajet), dhe i zbulohen të vërtetat e këtij besimi. Prandaj Allahu Teala thotë:

“Ata që luftojnë për çështjen Tonë, sigurisht, Ne do t’i udhëzojmë drejt udhëve Tona. Vërtet, Allahu është me punëmirët!” 29. Ankebut: 69

Ky është një xhevahir i çmuar, qëllim i imanit të siddikëve dhe evlijave. Në këtë aludon termi sirr (fshehtësi), që ka lënë gjurmë të përjetshme në zemrën e Ebu Bekrit r.a., ashtu që e ka bërë më të mirë se njerëzit tjerë.

Zbulimi i këtyre fshehtësive i ka gradat e veta, përshtatshëm gradave të luftës me nefsin dhe gradës së batinit (gjendjes së brendshme), si edhe përshtatshëm shkallës së pastrimit të çdo gjëje nga zemra perveç Allahut Teala, dhe ndriçimit me nurin e bindjes së fortë (jekin). Ky është si dallimi mes njerëzve në njohjen e të fshehtave të mjekësisë, fikhut ose diturive tjera, e ky dallim vjen nga mundi i investuar dhe nga dallimet në mendjemprehtësinë natyrale dhe intelegjencën. Siç nuk janë të limituara këto dallime, nuk janë as ato.

1. MESELE

Nëse ti pyet:

A është dituria e kelamit dhe e debatimit e papëlqyer (mekruh) siç është dituria e astrologjisë? Apo është e lejuar (hallall), apo e rekomanduar (mendub)?

dije se në këtë drejtim njerëzit e teprojnë në mënyra të ndryshme.

Ka të tillë që deklarojnë se dituria e kelamit është bidat (risi) dhe që është haram. Më mirë është për njeriun të dalë para Allahut Teala me çdo lloj gjynahu, pos shirkut, se sa të dalë si kelamxhi.

Ka edhe të tillë që deklarojnë se dituria e kelamit është detyrim (vaxhib), farzi kifaje, bile farzi ajn, dhe se kjo është më e vlefshme dhe rruga më e lartësuar për afrim Allahut, sepse kelami mëson tevhidin dhe mbronë fenë.

Dijetarët e hadithit nga gjeneratat e para si Sufjan’i Sevri, Ahmed b. Hanbel, Malikiu dhe Shafiu e konsiderojnë kelamin haram. Ibn Abdul-A’la tregon:

E kam dëgjuar Shafiun kur fliste me Hafs el-Ferdin, që ishte kelamist mu’tezeli, se si i tha: ‘Më mirë është për njeriun të dalë para Allahut Teala i ngarkuar me të gjitha gjynahet, pos shirkut, se sa të dalë si kelamxhi.’ E nga Hafsi dëgjova diçka që unë nuk mund ta them.

Shafiu gjithashtu thotë: “Nga kelamxhitë dëgjova aso fjalë, që nuk kam besuar se një mysliman i thotë. Për njeriun është më mirë të sprovohet me gjithçka që Allahu Teala e ka ndaluar, pos shirkut, se sa të provojë kelamin.”

El-Kerabisi tregon se si Shafiun e pyetën për një çështje rreth kelamit, e ky u zemërua dhe tha: “Inshallah shkatërrohen!” E kur Shafiu u sëmur, i erdhi Hafs el-Ferdi dhe e pyeti: “A më njeh?”, e Shafiu i tha: “Ti je Hafs el-Ferd! Allahu mos të ruajt e mos të  mbrojtë deri sa nuk bën teube!” Gjithashtu ka thënë: “Sikur ta dinin njerëzit se sa ka të keqe në kelam, do të iknin prej tij, si prej luanit!”  E, ka thënë edhe: “Kur e dëgjon dikë të thotë që emri është njëjtë si i emërtuari, dëshmo që ai është një kelamxhi pa fe.

Za’ferani tregon që Shafiu ka thënë: “Dënimi im për kelamxhitë është – të goditen me degë të hurmes, të dërgohen nëpër fshatra e sheshe, dhe të thuhet: ‘Ky është dënimi për ata që e kanë lënë Kur’anin dhe sunnetin e pejgamberit, e kanë filluar të mirren me kelam!’

Ahmed b. Hanbel ka thënë: “Ai që merret me kelam kurrë nuk do të shpëtojë dhe vazhdimisht është në dyshim.” Ai ka qenë aq i ashpër në gjykimin e kelamit, sa që është ndarë nga Haris Muhasibin, përkundër modestisë dhe devotshmërisë së këtij, sepse ky ka shkruar një libër për të kundërshtuar bidatxhitë, duke i thënë: “Mjerë ti, për t’i kundërshtuar me dëshmi, i vendose fjalët e tyre në libër. Me punën tënde i nxite njerëzit që t’i studiojnë dhe të mendojnë për to, e kjo i nxiti që vet të gjykojnë për ato gjëra të dyshimta!” Imam Ahmedi gjithashtu ka thënë: “Kelamxhitë janë të pa fe.

Imam Maliku r.a., ka thënë: “Çka mendon, po t’i vie atij dikush më i aftë në argumentim, a do ta linte ky besimin e tij secilën ditë për besim të ri?”  (Ka dashur të thotë se, nëse nuk i përmbahemi usulit fikh, vazhdimisht i përshtatemi atij që është më i aftë në argumente, e kjo nënkupton që secilën ditë të ndërrojmë besimin!). Imam Malik r.a., gjithashtu ka thënë: ”Bidatxhisë dhe sektarëve nuk u lejohet të dëshmojnë!” Njëri nga nxënësit e tij, duke e shpjeguar këtë, thotë: “Me ‘sektar’ ka menduar kelamxhitë, të cilit do medh’heb qofshin.

Ebu Jusuf ka thënë: “Kush kërkon dituri në kelam, del prej feje.” e Hasani Basriu ka thënë: ‘Mos debatoni me kelamxhitë, mos rrini me ta, e mos i dëgjoni!”

Dijetarët e hadithit nga gjeneratat e para kishin pikëpamje të njëjta ne këtë çështje. Në fletët e tyre mund të gjenden shumë kritika për kelamin. Ata thonë: “As’habët kanë qenë njohësit më të mirë të thelbit të gjërave, dhe folësit më të shkathtë, e prap për kelamin kanë heshtur, sepse kanë ditur për të keqen që lind prej saj; prandaj Resulallahu ka thënë:

“Ata që hyjnë në biseda të mërzitura dhe në debatime të panevojshme, do të shkatërrohen.” Dhe këtë e përsëriti tri herë.”,

Si dëshmi ata përmendin edhe faktin që, po të ishte kjo pjesë e fesë, Resulallahu s.a.v.s., do t’i urdhëronte as’habët të veprojnë, do t’ju fliste për rëndësinë e saj, do t’ua mësonte rrugën për këtë, dhe do t’i lavdëronte ata që posedojnë atë aftësi, njëjtë siç i ka mësuar për pastrim pas nevojës trupore, ose siç u ka mësuar të drejtën trashëguese, e pastaj i lavdëronte ata që të njëjtën ua mësojnë të tjerëve. E pos kësaj, kur është fjala për kaderin, Resulallahu s.a.v.s., ka thënë:

 “Hesht për kaderin!”[1]

Këto ishin sjelljet e as’habëve r.a., e të shtohet diçka në atë që të mëson mësuesi është tradhti dhe padrejtësi. As’habët janë mësuesit dhe prijësit tanë, e ne jemi nxënësit dhe pasuesit e tyre. Pra, këto ishin dëshmitë e atyre që kundërshtojnë kelamin dhe debatimin.

E kur është fjala për dëshmitë e atyre që inkurajojnë kelamin, ata thonë:

Nëse ajo prej së cilës duhet ruajtur dhe që duhet evituar në kelam janë vetë termet, siç janë termet xhevher (esenca) apo aradh (shenja) e të ngjashmem sepse janë terme të huaja dhe të specializuara, të cilat as’habët nuk e kanë pasur zakon t’i përdorin, atëherë shpjegimi është shumë i thjeshtë: nuk ka asnjë dituri e që në të të mos jenë futur në përdorim terme të reja, të specializuara, me qëllim të shpjegimit. Këto i kemi në hadithe, tefsir e fikh. Sikur as’habëve t’u përmendeshin termet si ‘nakdh’ (kundër), ‘kesr’ (copëtoj), terkib (bashkim), ta’dija (zhvendos), ‘fesad-i vaz’ (intrig/dredhi me vaz), dhe çështje tjera tek të cilat arrihet me analogji, ata nuk do t’i kuptonin. Prandaj, futja e termit të ri me qëllim të tregimit të kuptimit të dëshiruar është e drejtë, siç është i drejtë zbulimi i veglave të reja, me forma të reja, që të përdoren për qëllime të lejuara. Nëse ajo prej së cilës duhet ruajtur dhe që duhet evituar janë vetë kuptimet e këtyre termeve, ne me ato nuk mendojmë asgjë tjetër pos njohjes së dëshmive për krijimin, njëshmërinë e Krijuesit dhe natyrën e cilësive të Tij, si qëndron në sheriat. E si mund të llogartitet haram dëshmia që shërben për njohje të Allahut Teala?

Nëse ajo prej së cilës duhet ruajtur dhe që duhet evituar janë heshtja e kundërshtarit duke treguar dëshmi, fanatizmi, zënkat dhe urrejtja, tek të cilat mund të shpie angazhimi në kelam, atëherë është e qartë që kjo është e ndaluar dhe që nga kjo duhet mbrojtur dhe distancuar. Njëjtë është edhe me arrogancën, mendjemadhësinë, dyfytyrësinë dhe dëshirën për dominim, prej të cilave gjithashtu duhet distancuar, e të cilat mund të paraqiten tek dituritë e hadithit, tefsirit e fikhut. Megjithatë, nuk mund të ndalohen këto dituri, për shkak të ndalesave të tilla. Si mund të pengohet përpjekja për ta paraqitur dëshmi për njëshmërinë e Krijuesit -Allahut?

Allahu Teala thotë:

 “Thuaj: “Sillni argumentet tuaja,” 27- Neml: 64

E me një ajet tjetër:

“Por Allahu ishte Ai që zbatoi çështjen e kryer tanimë, e të shkatërrojë me argument atë që u shkatërrua dhe ta bëjë të jetojë me argumente atë që jetoi.” 8- Enfal: 43,

dhe thotë:

…”ju nuk keni asnjë argumente për këtë (që ta thoni)”… 10. Junus: 68,

dhe gjithashtu thotë:

“Thuaj: “Allahu ka argument të qartë dhe po të donte Ai, të gjithëve do t’ju udhëzonte në rrugë të drejtë!6- En’amë: 149,

dhe thotë:

“A nuk ke dëgjuar ti për atë që u fjalos me Ibrahimin për Rabbin e tij: përse Allahu i kishte dhënë pushtet (ai – Nemrudi, u bë arrogant). Kur Ibrahimi i tha: “Rabbi im është Ai që jep jetë dhe shkakton vdekje.Ai tha: “Edhe unë mund të jap jetë e të shkaktoj vdekje.” Ibrahimi pastaj i tha: “Allahu e sjell Diellin prej lindjes, andaj sille ti prej perëndimit!” Atëherë, ai (mohuesi) mbeti me gojë hapët.”2- Bekare: 258

Allahu Teala përmend argumentimin dhe polemikën e Ibrahimit a.s., si edhe heshtjen e kundërshtarit të tij në diskutim. Allahu Teala këtu lavdëron Ibrahimin a.s..

E Allahu Teala thotë edhe këtë:

“Këto janë argumentet tona që ia dhamë Ibrahimit kundër popullit të tij.” 6- En’amë: 83,  

dhe thotë:

“Ata thanë: “O Nuh, ti polemizove me ne dhe e zgjate polemikën tonë’.” 11. Hud: 32,

 e gjithashtu, kur flet për rastin e Faraonit, thotë:

Faraoni pyeti (Musain): “E ç’është Zoti i gjithë botërave?” 

(Musai) u përgjigj: “(Ai është Allahu) Zot’i qiejve dhe i Tokës, dhe çka gjendet në mes tyre, nëse besoni?” 

(Faraoni) u tha atyre rredh vetes: “Vallë, a nuk po dëgjoni ju?” 

 (Musai) tha: “(Ai është Allahu) Zot’i juaj dhe Zot’i të parëve tuaj”. 

(Faraoni) tha: “Me të vërtetë, Pejgamberi i juaj, që u është dërguar, është i çmendur”. 

(Musai) tha: “(Ai është Allahu) Zot’i lindjes dhe i perëndimit, dhe asaj që gjendet në mes tyre, nëse mendoni. 

(Faraoni) tha: “Nëse ti merr për zot tjetër kë, pos meje, unë, me siguri, do të të hedhë në burg!” 

(Musai) tha: “Vallë, (e bën atë) edhe pasi të kam sjellë mrekulli të qartë” 26-Shuara: 23-30

Thënë shkurt, Kur’ani Kerim është fund-e-krye dëshmi karshi jobesimtarëve. Dëshmi kryesore e dijetarëve të kelamit për  tevhid janë fjalët e Allahut Teala:

“Sikur në qiej dhe në Tokë të kishte zota të tjerë, përveç Allahut, si qiejt, ashtu edhe Toka do të shkatërroheshin.” 21. Enbija: 22

Dëshmi e tyre për pejgamberllëkun (nubuvvet) është ky ajet:

“Nëse ju dyshoni në atë që ia kemi zbritur robit tonë (Muhammedit a.s.), atëherë hartoni një sure të ngjashme me atë që ia kemi shpallur atij!” 2. Bekare: 23,

kurse për ringjalljen:

Thuaj: “Do t’i ngjallë Ai që i krijoi për herë të parë.” 36- Ja-Sin: 79

Kur’ani është përplot me ajete që shërbejnë si dëshmi. Pejgamberët vazhdimisht kanë debatuar me mohuesit dhe janë përpjekur të sjellin dëshmi kundër mohuesëve grindevec. Allahu Teala thotë:

…”dhe diskuto me ata në mënyrën më të bukur!” 16- Nahl: 125

Edhe as’habët kanë sjellë dëshmi dhe kanë diskutuar me mohuesit, por vetëm në rast nevoje. E aso raste, në kohën e tyre, ka pasur krejt pak.

I pari që e përdori diskutimin me bidatxhi ka qenë Ali b. Ebu Talib r.a., kur e dërgoi Ibn Abbasin r.a., te harixhijtë, për të biseduar më ta. Ibn Abbasi i pyeti: “A do të kishit ndonjë vërejtje për imamin tuaj (Hazreti Ailiun r.a.)?”, e ata i thanë: “Ai lufton, e as nuk merr robë as plaçkë lufte”, në çka Ibn Abbasi u përgjigj: “Ai rregull vlen vetëm në luftë kundër jobesimtarëve. Çka mendoni, sikur Ajsha r.anhum të robërohej në ndodhi tek deveja (Vak’atttul-xhemmel), e t’i binte hise ndonjërit prej jush, a do t’i lejonit vetes karshi saj atë që i lejoni vetes karshi robëreshave tuaja, e, sipas tekstit të Librit ajo është nëna juaj.” Ata u përgjigjën me “Jo”, e përmes kësaj polemike, dymijë prej tyre u kthyen dhe iu nënshtruan halifes.

Tregohet se Hasani Basriu hyri në polemikë me një kaderixhi (që mohon kaderin), dhe ky u largua nga qëndrimi i tij. Ali b. Ebu Talib r.a., gjithashtu kishte hyri në polemikë me një kaderixhi në Sham.  

Abdullah b. Mesud po fliste me Jezid b. Umer për imanin. Abdullahu tha: “Nëse them që jam mu’min, me këtë pohoj se do të jem në xhennet!”, e Jezidi i tha atij: “O as’hab i Resulallahut s.a.v.s., këtu e ke gabim. Iman është të besosh Allahun, melekët e Tij, librat, pejgamberët, ringjalljen, mizanin, dhe të falësh namaz, të agjërosh, të japësh zeqatin… Por ne kemi edhe gjynahe. Sikur ta dinim sigurt që do të na falen, do ta dinim edhe që jemi banorë të xhennetit. Prandaj ne themi që jemi mu’minë, por nuk mundemi me siguri të pohojmë që jemi xhennetli.” Atëherë Ibn Mesud tha: “Drejt fole! Vallahi, gabim kam qenë!

Duhet theksuar se ata kanë pasur krejt pak polemika, e jo shumë, se ato polemika kanë qenë krejt të shkurta, e jo të gjata, dhe se kanë ndodhur vetëm në rast nevoje, e për to as nuk është shkruar e as nuk u janë mësuar të tjerëve, e as që është pranuar diçka e tillë si profesion. Ata në polemika kanë hyrë shumë rrallë, sepse edhe nevoja për këtë ka qenë shumë e rrallë, e në kohën e tyre bidatxhijtë ende nuk ishin paraqitur.

Polemikat e tyre kanë qenë të shkurta, e për qëllim kanë pasur heshtjen e kundërshtarit si dhe zbulimin e të vërtetës dhe largimin e dyshimit. Megjithatë, nëse dyshimet e kundërshtarit do të vazhdonin, atëherë do të vazhdonin edhe përpjekjet për bindjen e tyre me dëshmi. Prandaj kur hynë në polemikë nuk mund të gjejnë një standard për peshim dhe matje të përpiktë.

Polemikat e tyre nuk i kanë shkruar dhe nuk ua kanë mësuar të tjerëve, njëjtë si në diturinë e fikhut, tefsirit dhe hadithit. Nëse rastësisht është lejuar shkrimi i fikhut dhe paraqitja e situatave të supozuara, për të cilat qëndrim i pandryshuar është vetëm ai se janë të supozuara, kjo ka qenë përgatitje për momentet kur aso situata të ndodhin vërtetë, sado të vogla qofshin shanset për to, ose me qëllim të fuqizimit në rast të situatave të rrezikshme. Edhe ne përgatisim mënyra të ndryshme të diskutimit, me ç’rast supozojmë se do të lajmërohen nevoja të caktuara, siç janë shtimi i dyshimeve ose rritja e menjëhershme e bidateve, dhe këtë e bëjmë që të jemi gati në rast rreziku, ose që të ushqejmë argumentet ekzistuese, në mënyrë që momentet e rrezikshme mos të na zënë të pa përgatitur dhe pa argumente. Kjo është sikur përgatitja e armëve para luftës, për ditën e luftës.

Kjo që kemi përmendur është ajo çka mund të thuhet për dy palët kundërshtare sa i përket argumentimit dhe polemikës, lejimit apo ndalimit të tyre.

Nëse pyet se cili është qëndrimi im, do të them: “Të përgjithësohet dënimi i kësaj në çfarëdo situate, ose të konsiderohet e lavdëruar, në çfarëdo situate, është gabim.” Këtë duhet ta shpjegojmë më gjërësisht.

Diçka është haram vetvetiu, siç është rasti me verën ose me mishin e kafshës së ngordhur. Me shprehjen ‘vetvetiu’ nënkuptojmë që arsyeja e ndalimit është në vet atë, siç janë dehja dhe vdekja. E kur na pyesin për to, ne e përgjithësojmë shprehjen dhe themi që janë haram. Në atë rast ne anashkalojmë faktin se që të dyja janë të lejuara kur kjo është e domosdoshme: cofëtina kur nuk ka asgjë tjetër për të ngrënë e vdekja tashmë kërcënon, ose një gëllënjkë verë, e nuk ka asgjë tjetër afër kur kafshata të ketë ngecur në fyt. Ekziston edhe lloji tjetër i haramit – ai ‘li gajrihi’ (jo në vetvete, por për tjetër arsye), siç është imponimi vëllaut mysliman gjatë shitblerjes në kohën e mundësisë së tij për zgjedhje të lirë, ose shitblerja në kohën e ezanit të Xhumasë. Njëjtë është edhe me ngrënien e dheut. Të gjitha këto janë të ndaluara për shkak të dëmit që kanë në vete.

E krejt kjo gjithashtu mund të ndahet në dy pjesë: në ato që janë të dëmshme si në sasi të vogël si në të madhe, prandaj e shpallim haram, e i tillë është helmi; qoftë pak apo shumë, mbytë, si edhe në atë që dëmton vetëm kur merret në sasi të mëdha, e që në përgjithësi për të themi që është hallall. I tillë është mjalti. Konsumimi i menjëhershëm i sasive të mëdha të mjaltit i bën dëm atij që ka temperaturë. Njëjtë është edhe për ngrënien e dheut. E në përgjithësi, harami për ngrërnien e dheut është e njëjtë si harami për verën, kurse mjalti është hallall. Kjo është kur marrim parasysh situatat e zakonshme. Nëse në ndonjë rast hasim në diçka që mund të ketë elemente edhe të hallallit dhe të haramit, atëherë më e drejtë është që ajo të zbërthehet dhe të shpjegohet hollësishëm.

Pas këtij shpjegimi, t’i kthehemi diturisë së kelamit. Ne themi që dituria e kelamit ka edhe dobi edhe dëm. Përderisa nga ai nxjerret dobi, kelami mund të konsiderohet hallall, mendub ose vaxhib, varësisht situatës. E kur të lajmërohet dëm nga ai, derisa dëmi të vazhdojë, kelami konsiderohet haram. Dëmi i tij është në shkaktimin e dyshimeve, lëkundjen e besimit, dobësimin e bindjes, si edhe largimin nga vendosmëria dhe qëndrueshmëria. Kjo gjendje shumë herë lajmërohet te fillestarët, e në atë rast, përmirësimi me dëshmi shkakton dyshime. Nga kjo dëmtohet besimi i vërtetë.

Ekziston edhe lloji i dytë i dëmit të kelamit. Ai i forcon besimet e bidatxhive në bidatet e tyre, i fuqizon përkrahësit e tyre dhe e forcon në ta dëshirën për të qëndruar me ato bidate. Ky dëm lajmërohet nga fanatizmi në polemikë.  Bidatxhiu nga mesi i njerëzve të rëndomtë është e mundur që lehtë e në kohë të shkurtë të drejtohet në rrugë të drejtë, por në një mjedis ku vazhdon polemika dhe është lajmëruar fanatizmi, bidatxhiu i tillë është shumë vështirë të kthehet prej bidatit të vet. As gjithë myslimanët së bashku nuk mund t’i nxjerrin atij bidatin nga zemra, sepse i tilli është i rrethuar nga bidatxhitë, që e pengojnë të kuptojë të vërtetën (hakikatin). Bile edhe sikur t’i thuhej: “A dëshiron që Allahu të të largojë perden e të shohësh me sytë e tu që e vërteta është me kundërshtarin tënd”, ai do të kundërshtonte, prej frikës se kjo do ta gëzonte kundërshtarin e tij. Kjo është një sëmundje e rëndë që është përhapur në qytete e mes njerëzve. Ky është një lloj dredhi (fesad) e kaosi që e mbjellin ata që argumentojnë me fanatizëm. E edhe kjo është një nga dëmet e kelamxhive.

E sa i përket dobive, disa mendojnë që dobia e kelamit është se përmes tij mund të arrihet deri te shpalosja e realitetit dhe te njohja e tij ashtu siç është me të vërtetë. Por, kjo vështirë se arrihet. Me kelam vështirë se mund të përmbushet një pritje kaq fisnike, e arritjet janë më shumë rrëshqitje dhe shmangie, se sa shpalosje dhe njohje. Kur dëgjon diçka të këtillë nga tradicionalistët, ose nga i gjysëm-edukuari, mund të mendosh se si njerëzit frikësohen nga ajo që nuk e njohin. Por, këtë po t’a thotë ai që e ka shijuar kelamin, i cili ka kaluar nëpër të dhe që është fundosur në thellësitë e fundit të të gjitha llojeve të kelamit dhe, në fund, e ka kuptuar që rruga deri te njohja e vërtetë në këtë mënyrë, është e mbyllur.

Me kelam zbulohen, njihen dhe shpjegohen vetëm gjërat e thjeshta, e rrallë ato fisnike dhe të lartësuara, e të cilat kuptohen me pak meditim, edhe pa hyrë më thellësisht në kelam. Dobia e tij e vetme është në ruajtjen e besimit, të cilën e kemi ofruar dhe shpjeguar për njerëzit e rëndomtë, dhe në mbrojtjen e besimit nga hutia që mund të shkaktojnë bidatxhijtë përmes argumenteve të tyre të ndryshme. Njeriu i rëndomtë është i dobët. Atë e shqetëson argumentimi i bidatxhisë, qoftë ky edhe argumentim i dobët. Në realitet kelamxhiu synon të mbrojë njerëzit nga të këqijat e bidatit por – një pikëvështrimi të gabuar i kundërvihet një tjetër pikëvështrim i gabuar. Njerëzit e rëndomtë bëjnë ibadet dhe pasojnë besimin të cilin e shpjeguam më herët, sepse për ta sheriati sjell dëshmi, dhe sepse kjo u sjell atyre dobi, edhe për fe, edhe në dynjallëk. Në atë besim janë pajtuar paraardhësit tanë të drejtë, kurse dijetarët e kanë ruajtur dhe mbrojtur këtë besim te populli nga prishja prej bidateve. Njëjtë siç mbronë sulltani pronën e popullit nga plaçkitësit, edhe dijetarët e mbrojnë besimin e njerëzëve të rëndomtë nga sherri i bidatxhive. Ja, kjo është dobia e diturisë së kelamit.

Pasi të jetë sqaruar dëmi dhe dobia, kelamxhiu duhet të veprojë sikur mjeku specialist  me ilaçin – ta përdorë vetëm atëherë kur është e nevojshme, dhe vetëm aq sa është e nevojshme.

Thënë ndryshe, njerëzit e rëndomtë, të angazhuar në bujqësi, tregti dhe zanate, domosdo duhet lënë në bindjen e tyre në të cilën fuqishëm besojnë, sepse u është mësuar besimi i vërtetë, që e përmendëm më herët. Për ta është dëm i pastër t’u mësohet dituria e kelamit, sepse kjo do të mund të mbillte tek ta dyshim, t’ua shkund besimin, e atëherë do të ishte shumë vështirë të përmirësohet dëmi dhe të kthehet në gjendje të duhur.

E sa i përket njeriut të rëndomtë i cili i ka devijuar me bidat, atë duhet ftuar në rrugë të drejtë me butësi e jo me fanatizëm, me fjalë të këndshme e me vaz, me dëshmi të Kur’anit dhe të hadithit. Kjo do të ishte më e dobishme për të se sa debatimi ashtu siç bëjnë kelamxhitë.

Sepse njeriu i rëndomtë i devijuar me bidate, kur dëgjon argumentimet e tjetrit, thotë: “edhe ky është një debatues që gradualisht tërheqë njerëzit në besimin e vet. Nëse unë nuk jam në gjendje që të japë ndonjë përgjigje, ka nga xhemati ynë të tillë që do ta mposhtin këtë në argumentim”, dhe nuk e dëgjon. Debatimi nuk është i lejuar me njerëzit e rëndomtë, as nga ehl-i sunneti e as nga bidatxhitë. Bile, debatimi nuk është i lejuar as me atë që ka rënë në dyshim. Ai duhet nxjerrë fillimisht nga ajo gjendje me fjalë të këndshme e me këshilla, si dhe me dëshmi të Kur’anit, e larg nga thellimi në kelam.

Përdorimi i debatimit është i dobishëm vetëm me njeriun e rëndomtë që ka pranuar bindje të bidatxhisë; e për ta kthyer në rrugë të drejtë, me të duhet të debatohet shumë më tepër. Kjo vlen për atë të cilit i pëlqen debatimi, e që nuk e ndikon këshillimi dhe paralajmërimi, por që vetëm me debatim kthehet në rrugë të drejtë.

Në qytetet ku nuk ka shumë bidate dhe shumë drejtime, aty duhet mjaftuar me shpjegimin e besimit siç e kemi përmendur më parë, pa rënditjen e dëshmive të shumta, e duke pasur kujdes të mos shkaktojmë dyshime; e nëse dyshimet megjithatë lajmërohen, atëherë mund të përmenden disa dëshmi, aq sa ka nevojë.

E në qytetet ku ka shumë bidate dhe ekziston rreziku që njerëzit të mashtrohen, atëherë nuk ka dëm që të mësojnë diturinë e kelamit, aq sa kemi shpjeguar në librin ‘Risale-i Kudsijje’, për të parandaluar sulmin e bidatxhive, nëse ka nevojë. Zaten edhe teksti është i shkurtë, prandaj edhe e kemi vendos në pjesën e fundit të këtij libri.

Nëse fëmija është i zgjuar dhe i lajmërohen pikëpyetje në kokë, ose fillojnë t’i paraqiten dyshimet, e kjo do të thotë që është paraqitur një sëmundje e rrezikshme, atëherë i duhet ofruar ilaçi, në atë masë që e kemi shkruar në librin ‘El-Iktisad fi’l-it’tikad’, e ajo i ka rreth pesëdhjetë faqe. Në atë libër shpjegohet vetëm themeli i besimit, e nuk kemi hyrë në diskutimet e kelamxhive. Të gjitha dëshmitë në atë libër janë nga Kur’ani dhe hadithet.

Nëse kjo i mjafton, atëherë gjithçka është në rregull. E nëse kjo nuk i mjafton, atëherë kjo është shenjë që sëmundja i është bërë kronike, dhe e ka pushtuar plotësisht. Në atë rast, mjeku me të duhet të jetë tejet i kujdesshëm dhe i durueshëm, të presë mirësinë e Allahut Teala me të cilën do t’i zbulohet e vërteta, ose do ta lë të vazhdojë me dyshimet e veta, aq sa e ka të përcaktuar. Sasia e ilaçit që e përmbanë ajo libër, dhe të tjera me përmbajtje të njëjtë, në ato raste besojmë se mund të jetë e dobishme. E librat që nuk kufizohen vetëm në këtë fushë mund të ndahen në dy kategori:

Kategoria e parë e këtyre librave nuk i studiojnë themelet e besimit por merren me tema tjera, siç janë studimi i bazave të njohjes, ontologjia, principet e njohjes, perceptimi, mundësitë e të pamurit dhe ekzistencën e të kundërtës së saj, e që quhet bllokadë ose verbëri. Nëse e kundërta ekziston, atëherë ajo është një verbëri, e që bllokon krejt atë që mund të shihet, ose – krejt çka është e dukshme e ka bllokadën e vet, prandaj edhe ka aq bllokada sa ka edhe gjëra të dukshme. Aty gjenden edhe lloje tjera të marrëzirave e gabimeve.

Kategoria e dytë e atyre librave merren me konfirm shtesë të asaj që veq është thënë, si edhe me pyetje e përgjigje shtesë, por as ato nuk merren me themelet e besimit. Ato janë studime të thella dhe gjithëpërfshirëse, e të cilat atij që nuk i ka mjaftuar sasia e  ilaçit që e kemi përmendur vetëm se ia shtojnë hutinë dhe injorancën për të vërtetën. Ka shumë pohime, e që detajet e tyre dhe fokusimi në to vetëm se e shton mëdyshjen.

Nëse dikush thotë: “Studimi i rregullave të besimit dhe themeleve të saj stimulon mendjemprehtësinë, kurse të menduarit është vegël e besimit njëjtë siç është shigjeta vegël lufte, prandaj nuk ka dëm në mprehjen e veglave!”, fjalët e tij do të ishin sikur të gjykohet mbi lojën e shahut duke thënë se shahu mprehë mendjen prandaj është pjesë e besimit. E të thuhet diçka e tillë është marrëzi e pastër. Siç është shahu vetëm një lojë, edhe çështjet e tilla të kelamit nuk janë ndryshe. E sa për mendjemprehtësi, ka dituri të sheriatit që nuk kanë në vete asnjë dëm. Angazhimi me to është më i mirë.

Në bazë të kësaj mund të kuptosh se në cilën masë kelami është i qortuar, e në cilën masë i lavdëruar, për cilën gjendje mund të thuhet që kelami është i qortuar, e për cilën i lavdëruar, cili person mund të ketë dobi nga kelami, e cili jo.

Nëse do të thuash: “Ti pohon se kelami nevojitet vetëm për të kundërshtuar bidatxhitë, e bidatet sot janë përhapur, belaja është bërë e përgjithshme, nevoja tashmë ka ardhë. Në këso situate, për të mbrojtur të drejtat e njerëzve, pronën e tyre, për të kryer detyrën e gjykatësit, udhëheqjen dhe pozitat e tjera, angazhimi në kelam bëhet farzi-kifaje. Përderisa dijetarët merren me përhapjen e diturisë së kelamit, duke e mësuar dhe studiuar, kelami do të ekzistojë. Po të braktisej plotësisht, as nuk do ta studionim. Padituria dhe përgjigjet për dyshimet e bidatxhisë nuk mjaftojnë. Prandaj mësimi dhe studimi i kelamit në këtë kohë duhet të jetë farzi-kifaje, për dallim nga kohët e as’habëve r.a. dhe tabi’inëve kur nevoja për të nuk ka qenë e domosdoshme”- atëherë dije që po, kjo është e vërtetë.

Në çdo vend duhet të jetë dikush që merret me kelam dhe që mbi vete do të merr përgjegjësinë të përgjigjet në dyshimet e bidatxhive që mund të përhapen në atë vend. Kjo do të mbahet gjallë duke ua mësuar kelamin të tjerëve. Megjithatë, nuk është e drejtë të mësohet kjo dituri në përgjithësi, siç mësohen fikhu dhe tefsiri. Kelami është si ilaçi, e fikhu e tefsiri janë si ushqimi. Ushqimi nuk dëmton, secili e konsumon. Por ilaçi ka edhe dëm; ai nuk i nevojitet secilit dhe përdoret në kohë të caktuar, në sasi të caktuar, për sëmundje të caktuar.

Këtë dituri, dijetari duhet t’ia mësojë eksluzivisht vetëm atij që i ka këto tri veti:

Vetia e parë është përkushtimi ndaj kelamit dhe dëshira për të, sepse angazhimi i tepruar në më shumë dituri pengon kompletimin e kësaj diturie e kjo gjithashtu pengon largimin e dyshimeve, nëse ato lajmërohen.

Vetia e dytë është mendjemprehtësia, intelekti dhe mendjelartësia, sepse kuptimet e dijetarit nuk do të jenë të dobishme për xhahilin. Nga të tillë nuk ka shpresë se mund të ju ndihmojë, e poashtu ekziston frika që do të dëmtohen nga dituria e kelamit.

Vetia e tretë është që në natyrën e tij të ketë butësi, besim dhe devotshmëri, dhe që me të të mos mbizotërojnë epshet, sepse gjynahqari, me lajmërimin e dyshimit më të vogël, largohet nga feja, sepse me gjynah, mes tij dhe fesë ngritet një mur, ashtu që ky më as nuk dëshiron të largojë dyshimet, por i përdorë ato si mundësi për t’u shliruar nga barra e obligimeve, prandaj kelami mund t’i bëj më shumë sherr se hajr.

Kur i kupton të gjitha këto kategorizime, do ta kesh të qartë që ky lavdërim për kelamin është i drejtuar kah argumentet Kur’anore të cilat cilësohen si fjalë të buta e të këndshme, e të cilat ndikonjë në zemër, pa hyrë në ndasitë e thella dhe në detajet e çështjeve të cilat shumica e njerëzve edhe ashtu nuk i kuptojnë.

A e di ti që Imam Shafiu dhe të gjithë selefët, kanë ndaluar hyrjen në debatime të thella dhe lëshimin e plotë në to, pikërisht për shkak të sherrit që fshihet aty, e për të cilin tashmë kemi folur. Ajo që transmetohet për Ibn Abassin r.a., dhe polemikën e tij me harixhijtë, e më pas edhe polemika e Alisë r.a., për kaderin e të ngjashme, bëjnë pjesë në nivelin e lartë të debatimit i cili është krejtësisht i qartë dhe për situatën e dhënë, i nevojshëm. E saktë, kohët janë tjera sa i përket nevojës për kelam, prandaj nuk përjashtohet mundësia që të ndryshojë edhe gjykimi për të.

Ky është gjykim për besimin me të cilin janë të ngarkuar të gjithë njerëzit, si edhe gjykim që paraqet rrugën e mbrojtjes së këti besimi. Por largimi i dyshimeve nga zemra, zbulimi i hollësive të hakikatit, dhe kuptimi i hollësive të besimit që këto fjalë shprehin, përfitohet vetëm me mundim (luftë), me frenim të epshit, dhe me kthim Allahut Teala me tërë ekzistencën, e duke i mbajtur mendimet të pastra nga njollat e debatimit. Ky është rahmet nga Allahu Teala, të cilin Ai e lëshon në zemër të pastër dhe përshtatshëm gadishmërisë së atij personi. Ky është një det, thellësia e të cilit nuk mund të kuptohet e në brigjet e të cilit nuk mund të arrihet.

2. MESELE

Nëse më thua: “Ti po flet për atë se dituritë e përmendura kanë të jashtmen e saj, formën, zahirin, si edhe kanë kuptimet dhe esencën e brendshme, batinin; që disa janë krejt të qarta dhe lehtë kuptohen, e të tjerat kanë kuptime të fshehura që bëhen të qarta vetëm me mund të disiplinuar e studime të thukëta, me mendim të qiltër dhe me zemër të pastruar nga të gjitha preokuptimet e dynjasë, përpos Atij që kërkojmë. Kjo gati se është në kundërshtim me sheriatin, sepse sheriati nuk ka zahir e batin, të fshehtë dhe të qartë, por në sheriat, zahiri e batini, e fshehta dhe e qarta – janë një”, – unë të përgjigjem: Dije se ndarjen e këtyre diturive në të fshehura dhe të qarta nuk e mohojnë ata që posedojnë basiret, por e mohojnë ata që kanë kuptim të kufizuar, të cilët në fëmijëri kanë mësuar diçka dhe kanë mbetur me aq. Ata nuk kanë pasur ngritje kah pikat më të larta, kah gradat e dijetarëve dhe evliave. Kjo është e qartë nga dëshmitë e sheriatit. Vetë Resulallahu s.a.v.s., thotë:

“Kur’ani ka zahirin, batinin, qëllimin dhe shfaqjen.”[2]

Alia r.a., duke treguar kah gjoksi i vet, tha:

Këtu ka aq shumë dituri –  sikur të gjeja dikë që do të mund ta bartë!”.

E Resulallahu s.a.v.s., prap thotë:

“Neve Pejgamberëve na është urdhëruar t’ju flasim njerëzve përshtatshëm aftësisë së tyre për të kuptuar.”[3]

Dhe gjithashtu thotë:

“T’i thuhen njeriut fjalë që ai nuk i kupton atë e fut në intrigë.”.[4]

Allahu Teala thotë:

“Këta janë shembuj që Ne ua sjellim njerëzve, po këta nuk i kupton kush pos dijetarëve.” 29. Ankeubut: 43

Resulallahu s.a.v.s., thotë:

“Disa dituri kanë përmbajtje të fshehur, e ato i njohin vetëm ata që e njohin Allahun Teala!”[5]

E gjithashtu, Resluallahu s.a.v.s., thotë:

“Sikur të dinit atë që di unë, pak do të qeshnit, e shumë do të qanit!”[6]

Do të doja ta di, përse nuk na shpjegoi neve pejgamberi ynë atë që e dinte – sepse është vështirë të kuptohet, apo për shkak që ishte një fshehtësi e që shpjegimi është i ndaluar? Nëse do ta shpejgonte, padyshim që edhe atë do ta zbatonin.

Për ajetin:

                “Allahu është Ai që krijoi shtatë palë qiej dhe prej tokës aq sa ata; në to zbatohet vendimi i Tij”… 65. Talak: 12,

Ibn Abbas ka thënë: “Sikur të flisja për kuptimin e tyre, do të më mbysnit me gurë!”, e në një verzion tjetër: “…do të thonit se jam qafir!

Ebu Hurejre thotë: “Nga Resulallahu s.a.v.s., kam fituar dy pjata me dituri; nga njëra ju flas, e sikur të flisja nga tjetra, fyti do të më prehej!

                E, Resulallahu s.a.v.s., ka thënë:

                “Ebu Bekr nuk ua kaloi në mirësi juve përmes axhërimit, as namazit, por përmes një të fshehte që i është vendosur në zemër.”[7]

Nuk ka dyshim që kjo e fshehtë ka qenë e lidhur me parimet e besimit, e parimet e besimit, me të jashtmen e tyre, nuk janë të fshehura prej të tjerëve.

                Shejh Tustari ka thënë:

                “Dijetari ka tri dituri (ilm):

                ilmi-zahir (dituria e jashtme), të cilën ia dhuron ehli-zahirit (ata që janë të lidhur me diturinë për format),

                ilmi-batin (dituria e anës së brendshme) e cila lejohet t’i tregohet vetëm ehli-batinit (ata që janë të lidhur me diturinë e anës së brendshme), dhe

                ilmi (dituria) mes tij e Allahut Teala, që nuk ia tregon askujt!

Njëri nga dijerarët ka thënë:

Shpalosja e fshehtësisë së Rububijetit është kufr!

E një tjetër ka thënë:

Ka një fshehtësi Rububijeti, sikur ajo të shpalosej, nubuvvet-i (pejgamberllëku) do të ishte i pavlerë, dhe nubuvveti ka një fshehtësi që, sikur ajo të shpalosej, dituria (ilm) do të ishte e pavlerë.”

Nëse ky që ka thënë se nubuvveti bëhet i pavlerë, nuk ka menduar në mendjedobëtit, për shkak të kuptimit të tyre të kufizuar, atëherë kjo që e ka thënë nuk është e vërtetë. E padyshim që këta i synon dhe nuk është në kundërshtim. Sepse nuri i marifetit të insani-kamil (njeriut të përkryer), nuk mund të  fikë nurin e vera-ës[8] së tij, e vera-në në këmbë e mbanë nubuvveti.

               3. MESELE

Nëse ti do të thuash: “Këto ajete dhe hadithe kërkojnë interpetime, prandaj na shpjego se cili është dallimi mes zahirit dhe batinit, sepse nëse batini është në kundërshtim me zahirin, atëherë ky është anulim i sheriatit. Kjo i përshtatet fjalëve të atyre që pohojnë se hakikati (e vërteta e fshehtë, e brendshme) është i kundërt me sheriatin, e diçka e tillë është qyfër. Sepse sheriati përbëhet prej zahirit, ndërsa hakikati prej batinit. Prandaj, kur ato nuk e kundërshtojnë njëra-tjetrën, atëherë batini me zahirin bëhen një. Për këtë arsye, ndarja e tyre bëhet e pa kuptimtë, ashtu që nuk mbetet ana e fshehtë të sheriatit edhe e fshehura edhe e dukshmja, bëhen një.” Atëherë dije se kjo pyetje ngritë një problem të madh dhe tërheq kah dituria e mukashefe[9] e del jashtë qëllimit të diturisë muamele.[10] Ndërsa qëllimi ynë këtu është dituria muamele. Akaidin, të cilin tashmë e përmendëm, janë veprime të zemrës. Na është urdhëruar ta lidhim zemrën për to, t’i pranojmë dhe zbatojmë, e qëllim nuk e kemi që të na zbulohen hakikatet e tij, sepse me këtë nuk janë të obliguar të gjithë njerëzit. Sikur këto të mos ishin veprime të zemrës, as nuk do t’i përmendnim në këtë libër. Sikur këto të mos ishin veprime të zahirit të zemrës e jo veprime të batinit të saj, nuk do t’i përmendnim në pjesën e parë të librit. Zbulimi i të vërtetës (keshfi hakiki) është cilësia batin e zemrës. Por kur zahiri me batinin në shikim të parë duket që e kundërshtojnë njëra-tjetrën, atëherë kjo duhet të zgjidhet me një shpjegim thelbësor.

Nëse dikush thotë se hakikati nuk përshtatet me sheriatin, ose që batini është i kundërt me zahirin, ai është me afër qyfrit se imanit. Fshehtësitë që i kanë njohur evliatë, e që shumica e njerëzve që nuk janë në gjendje t’i kuptojnë dhe të cilat ata (evliatë) nuk mund t’ua shpjegojnë të tjerëve, ndahen në pesë pjesë:

Pjesa e parë

Të vërtetën (hakikatin) e diçkaje shumë delikate të cilën jo gjithkush mund të kuptojë. Atë mund ta kuptojnë vetëm njerëz të veçantë (havas) e këta nuk duhet t’ua zbulojnë atë fshehtësi të tjerëve që nuk janë në gjendje të kuptojnë, sepse për njerëz të rëndomtë kjo do të ishte shkak për intrigë.

Fshehja e sekretit të ruhit (shpirtit) dhe “përmbajtja e Resulallahut s.a.v.s., nga shpjegimi i tij[11] i takon këtij lloji. Sepse mendjet nuk mund ta kuptojnë hakikatin e tij, e as nuk mund t’ia kuptojë esencën.

Assesi mos mendo që Resulallahu s.a.v.s., nuk e ka njohur hakikatin e ruhit (shpirtit), sepse kush nuk e njeh ruhin (nefsin), nuk e ka njohur as veten, e kush nuk e ka njohur veten, si do ta njohë ai Rabbin e vet? Nuk përjashtohet që kjo t’u jetë zbuluar edhe disa evliave dhe dijetarëve, ani pse ata nuk janë pejgamberë, por ata u janë përbajtur edebit të sheriatit dhe kanë heshtur për atë që ka heshtur sheriati.  Megjithatë, cilësitë e Allahut Teala kanë fshehtësi për kuptimin e të cilave mendja e shumicës nuk është e aftë, prandaj Resulallahu s.a.v.s., përmend vetëm ato cilësi të Allahut që për mendjen janë të kuptueshme, siç janë ilm (dituri), kudret (fuqi) e të ngjashme, të cilat njerëzit provojnë t’i kuptojnë duke bërë krahasime, sepse secili prej tyre posedon diçka të asaj që quhet ilm dhe kudret. E sikur të përmendeshin cilësitë të Allahut, e njerëzit të mos kenë me çka t’i krahasojnë ose ndërlidhin, nuk do të kishin mundur as ti kuptojnë.

Nëse ti ia përmend kënaqësinë e marrëdhënies seksuale ndonjë fëmije ose impotenti, ai nuk do të mund të kuptojë, përpos nëse e krahason me kënaqësinë e ngrënies, por ky nuk do të jetë kuptim i saktë, kurse dallimi mes ilmit dhe kudretit të Allahut është shumë më i madh se sa dallimi mes kënaqësisë së marrëdhënies seksuale dhe ngrënies.

Thënë shkurt, njeriu mund të kuptojë vetëm veten dhe cilësitë e veta të cilat momentalisht i posedoon ose i ka pasur dikur, dhe me krahasim kupton edhe cilësitë e ngjashme të tjetrit. Pas kësaj e vërteton se mes cilësive të tij dhe të të tjerëve ka dallim në ndershmëri dhe përsosshmëri. Njeriu është në gjendje që për Allahun të njohë atë që e njeh te vetja: veprimin, diturinë, fuqinë dhe cilësi tjera, e duke e pranuar që cilësitë e Tij janë më të përsosura dhe më të ndershme; pra njeriu kryesisht drejtohet kah cilësitë e veta, e jo në atë me çka cilësohet Allahu Teala, për shkak të lartësimit të Tij. Prandaj Resulallahu s.a.v.s., thotë:

“Unë nuk mund të të lavdëroj Ty si e meriton, Ti je i lartë ashtu siç Ti ke njoftuar për Madhështinë Tënde!”[12]

 Kjo nuk nënkupton: “unë nuk jam në gjendje të shprehi atë që kam kuptuar”, por ky është pranim i pamundësisë për të kuptuar esencën e madhështisë dhe fuqisë së Tij.

 Prandaj dikush ka thënë:

Vetëm Allahu Teala mund të njohë Allahun në të vërtetën e Tij.

 Ebu Bekir Siddiku r.a., ka thënë:

Hamd i qoftë Allahut, i Cili njeriut nuk i dha mundësi që ta njohë Atë, përpos të pranojë pamundësinë për ta njohur!

T’a lëmë tani këtë anash e t’i kthehemi qëllimit – se ka të fshehta të cilat mendjet nuk janë në gjendje t’i kuptojnë. I tillë është ruh-i dhe disa cilësi të Allahut Teala. Në këtë sikur aludohet me fjalët e Resulallahut s.a.v.s.:

“Vërtetë Allahu Teala ka shtatëdhjetë perde prej nuri, e sikur t’i hiqte, shndëritja madhështore e fytyrës së Tij do të digjte gjithçka që arrinë!”[13]

Pjesa e dytë

Këto janë ato të fshehta që të cilat pejgamberët dhe siddikët (të sinqertit) janë përmbajtur së përmenduri, e që janë të vetëkuptueshme dhe nuk është e pamundur të kuptohen. Megjithatë, përmendja e tyre do t’i dëmtonte shumicën e atyre që do t’i dëgjonin, por nuk i dëmton pejgamberët dhe siddikët. E fshehta e kaderit, të cilën dijetarët janë përmbajtur ta përmendin, i takon këtij lloji. Nuk përjashtohet që përmendja e disa të vërteta mund të jetë e dëmshme për disa njerëz, siç dëmton drita e diellit shikimit të lakuriqit të natës, dhe siç dëmton aroma e trëndafilit brumbullin. Kemi thënë që qyfri, zinaja, gjynahu, krimi e të ngjashme ndodhin me caktim dhe vullnet të Allahut. Kjo është e vërtetë (hakikat) në vetvete. Megjithatë, kjo mund të shkaktojë dëm nëse e dëgjojnë njerëzit e rëndomtë e të padijshëm. Te ata kjo mund të nxisë mendimin se pohime të tilla janë dëshmi e marrëzisë së dikujt dhe dëshmi e kundërshtimit të urtësisë dhe kënaqësisë së Allahut Teala me të keqe dhe zullum. Për këtë, Ibn Ruvandi, bashkë me një grup të të braktisurve (mu’tezile), është akuzuar për mosbesim për shkak se kanë thënë se njeriu është krijues i veprës së vet. Kështu është edhe me fshehtësinë e kaderit. Sikur ajo fshehtësi të zbulohej, te shumica e njerëzve do të shkaktonte spekulim të pa bazë për pafuqishmërinë e Allahut Teala.

Sikur dikush të thoshte se Dita e Gjykimit do të ndodhë pas njëmijë vjetëve, pak a shumë, kjo do të ishte e vetëkuptueshme. Megjithatë, nuk është thënë për të mirën e njerëzve dhe nga frika prej dëmit. Ndoshta afati është i largët, prandaj koha e pritjes do të zgjatej, e kur shpirtrave u duhet të presin gjatë për kohën e dënimit, zvogëlohen brenga dhe kujdesi. Ndoshta kjo do të jetë shpejtë, që do të rriste frikën te njerëzit, do të largoheshin nga puna e do të shkatërroheshin. Kjo mund të shërbejë si shembull për këtë lloj të fshehtësisë.

Pjesa e tretë

Kur diçka është e tillë që, nëse përmendet haptas, do të ishte e kuptueshme dhe në këtë nuk do të kishte dënim. Megjithatë, në atë fshehtësi tregohet vetëm me aluzion e simbole, e me këtë ndikimi në zemrat e atyre që dëgjojnë është më i fortë, që është edhe interesi final. Kjo është sikur nëse dikush do të thoshte: “E kam parë filanin se si ia vjerrë xhevahirin derrit në qafë.” Me këtë ai aludon në shpjegimin e diturisë dhe urtësisë atij që nuk e meriton. Dëgjuesi i rëndomtë më parë do ta kuptojë këtë nga forma e shprehur, e ai që kërkon esencën, kur të hulumtojë dhe kuptojë që ai person nuk ka kurrfarë xhevahiri dhe që në vendin e tij nuk ka fare derra, do të futet në kuptimin e fshehtësisë dhe esencës së asaj që është thënë. Njerëzit janë të ndryshëm dhe në grada të ndryshme sa i përket kësaj. Lidhur me këtë, poeti thotë:

                Na ishin dy persona – njëri rrobaqepës e tjetri endës,

Njëri përherë thurrte rroba për atë që largohet,

E tjetri i qepte rroba atij që afrohet.

Arsyen hyjnore të lëvizjes në drejtime të ndryshme poeti e ka përshkruar me anë të dy zejtarëve. Kjo mënyrë e të shprehurit ka të bëjë me hulumtimin e kuptimit dhe domethënies me anë të përshkrimeve që përmbajnë kuptim të njëjtë, ose së paku të ngjashëm. Në këtë kuptim janë edhe fjalët e Resulallahut s.a.v.s.:

“Xhamia tkurret nga pështyma, ashtu siç tkurret një copë lëkurë në zjarr.”[14]

Është e kuptueshme që hapësira e xhamisë nuk tkurret nga pështyma, por kuptimi është se me pështymë nënvlersohet dhe denigrohet pamja madhështore e xhamisë.

Kuptimi i xhamisë është vendosur kundrejt kuptimit të pështymës, e zjarri kundrejt lëkurës.

Njëjtë është edhe me fjalët e Resulallahut s.a.v.s.:

“A nuk frikësohet ai që ngritë kokën para imamit se Allahu nuk do t’ia shndërrojë kokën në të gomarit!?”[15]

 Një pamje e tillë as nuk ka ndodhur, e as që do të ndodhë, por nga aspekti i kuptimit është e saktë. Nuk do të jetë ajo kokë gomari sipas formës dhe dukjes, por sipas vetive të saj, e që është budallallëku. Kush e ngritë kokën para imamit, koka tashmë i është bërë e gomarit me budallallëkun e tij, e kjo është synuar me hadith, sepse kur nuk i përshtatesh imamit dhe ngrit kokën para tij, është budallallëk dhe kundërshtim.

E kuptueshme është që këtu nuk e kemi kuptimin e zahirit, qoftë me mend, qoftë me sheriat. Të shihet forma sipas kuptimit të saj zahir është e pamundur, njëjtë sikur te fjalët e Resulallahut s.a.v.s.:

“Zemra e besimtarit është mes dy gishtave të fuqisë së Rahmanit.”[16]

Nëse hulumtojmë zemrën e besimtarit, atje nuk do të gjejmë gishtërinj, prandaj ta dish që ky është aluzion në fuqinë (kudret), që është fshehtësia (sekreti) e ‘gishtërinjëve’. Në fuqi aludohet me ‘gishtërinj’ sepse kjo më si shumti ndikon në kuptimin e përsosshmërisë së fuqisë.

Në këtë lloj të aluzionit në fuqi bëjnë pjesë edhe fjalët e Allahut Teala:

“Nëse dëshirojmë të bëhet diçka, mjafton që të themi: “Bëhu!” dhe ajo bëhet.” 16. Nahl: 40

 Të kuptohet kjo formalisht është e papranueshme, sepse është e pamundur që fjala e Tij ‘Bëhu!’ t’i drejtohet diçkaje para se ajo të ekzistojë, sepse çka nuk ekziston nuk i kupton fjalët e që t’ju përmbahet atyre, e nëse kjo është pas krijimit, atëherë asaj as nuk ka nevojë t’i urdhërohet që të bëhet, sepse tashmë është. Megjithatë, ky aluzion është përdorur meqenëse më së shumti ndikon që shpirti të kuptojë qëllimin e fuqisë.

Sa i përket domethënies të kësaj sipas sheriatit, kjo nënkupton që përcaktimi i kuptimit të kësaj sipas formës së tekstit është i mundur. Megjithatë, transmetohet se me këtë është dashur të thuhet diçka tjetër, e jo atë që forma e thotë, siç përmendet në konmentimin e fjalëve të Allahut Teala:

“Ai e zbret shiun nga qielli, prandaj rrjedhin lumenjtë me masë dhe rrjedha bart mbeturinat mbi sipërfaqen e ujit. Edhe zgjyra, kur e shkrijnë njerëzit në zjarr që të bëjnë stoli ose vegla, është mbeturinë, si ajo. Kështu, Allahu jep shembullin e së vërtetës dhe të së pavërtetës: Mbeturinat hidhen, ndërsa ajo që u shërben njerëzve mbetet në tokë. Kështu, Allahu i shpjegon shembujt.” 13. Ra’d: 17,

e që në komentim thuhet se uji këtu është Kur’ani, e që lumenjtë janë zemrat – disa zemra janë si lumenjtë të mëdhenj dhe përfitojnë më shumë, disa më pak, e disa aspak. Mbeturinat janë sikur qyfri dhe përçarja, edhe pse lajmërohen të dendur në sipërfaqe, nuk mund të vazhdojnë, derisa hidajeti nga i cili njerëzit kanë dobi, vazhdon.

Disa kanë shkuar tepër larg, e në këtë mënyrë kanë interpretuar edhe transmetimet për ahiretin, siç janë mizani, sirati e të tjera, që është një lloj bidati, sepse një interpretim i tillë nuk ka mbështetje në transmetimet e besueshme. Pasi që nuk ka ndonjë transmetim nga as’habët dhe nuk ka kundërshtim në kuptimin zahir, është e domosdoshme që të kuptohet zahiri i tyre.

Pjesa e katërt

Kjo është kur njeriu kupton diçka në përgjithësi, pastaj arrinë në hollësi me dëshmi dhe kështu dituria e përgjithshme me diturinë e hollsishme bëhen të ndryshme njëra nga tjetra. E para – pra dituria e përgjithshme është sikur lëvozhga, e dyta – dituria e hollësishme, sikur esenca. E para është sikur zahir, e dyta sikur batin.

Ky është si rasti kur syrit të njeriut i shfaqet ndonjë person, në errësirë ose larg. Në atë rast, për personin fitohet një kuptim. E kur personi të shihet nga afër ose në dritë, njeriu e kupton dallimin mes këtyre dy vrojtimeve. E dyta nuk është në kundërshtim me të parën, por është plotësim i saj. Njëjtë është edhe me diturinë, besimin dhe realizimin. Njeriu beson se ekzistojnë dashuria, sëmundja e vdekja, edhe para se këto të paraqiten. Megjithatë, kur këto edhe t’i ndodhin, bindja e njeriut në to është më e plotë se përpara.

Tek epshet, dashuria e të ngjashme, ka tri gjendje (hal) të ndryshme, prandaj edhe kuptimet janë të ndyshme:

  1. Besimi se ato ekzistojnë, para se të ndodhin;
  2. Derisa të ndodhin; dhe
  3. Pasi të kenë ndodhur.

Ka dallim në kuptimin e urisë kur jemi të uritur, dhe pas ngopjes. Njëjtë është edhe me dituritë e fesë. Dituritë të cilat i përjetojmë dhe i përfitojmë me kënaqësi janë si dituri të brendshme (batin) në krahasim me dituritë që i përfitojmë pa kënaqësi. Kjo është sikur dallimi në kuptimin e sëmundjes, në mes të të sëmurit dhe të shëndoshit.

Njerëzit ndahen lidhur me këto katër pjesë që i shpjeguam. Askund aty batini nuk kundërshton zahirin, por e plotëson atë. Njëjtë siç thelbi e plotëson lëvozhgën, edhe batini e plotëson zahirin.

Pjesa e pestë

Kjo është kur me gjuhën e të folurit shprehet gjuha e gjendjes; ai me kuptim të ngushtë do të ndalet në zahir dhe do të besojë që ajo është hakikat, e ai që e sheh hakikatin aty do të kuptojë fshehtësinë. Kjo është sikur ajo shprehja: “Dërrasa i tha gozhdës: ‘përse më shpon?’, e gozhda i përgjigjet: ‘pyet çekiçin.” Pra, kjo është shprehja e gjuhës së gjendjes me gjuhën e të folurit. Të tilla janë edhe fjalët e Allahut Teala:

“Mandej e mësyu qiellin (krijimin e qiellit) e ai ishte tym (mjegullinë që ishte si materie e parë) dhe atij e edhe tokës i tha: “Qasuni urdhërit Tim me dëshirë ose me dhunë!” Ato të dyja thanë: “Po i qasemi me dëshirë!” 41. Fussilet: 11

Mendjengushtët, në kuptimin e tyre do t’i përshkruanin qiejve e Tokës edhe jetë, edhe mendje edhe kuptim të të folurit, si edhe të folur që është tingull, e të cilin e dëgjojnë qiejt e Toka, prandaj këto edhe lajmërohen njëjtë me zë, duke thënë: Po i qasemi me dëshirë!

Mendjehollët do ta dinë që kjo është gjuhë e gjendjes, dhe që kjo është dëshmi se qiejt e Toka janë gjithsesi të nënshtruar dhe që janë të detyruar në nënshtrim. Këtu bëjnë pjesë edhe fjalët e Allahut Teala:

…”e nuk ka asnjë send që nuk e madhëron (nuk i bën tesbih), duke i shprehur falënderim Atij”… 17. Isra: 44

 Mendjengushtët janë në gjendje që natyrës së vdekur t’i përshkruajnë jetë dhe mendje dhe të folur me zë, që ajo të mund të thotë: “Subhanallah!”. Mendjehollët do ta dinë që me këtë nuk është menduar në të folur me gjuhën por që ky është madhërim me ekzistencën e vet dhe lavdërim me vet qenien e vet, duke dëshmuar kështu vahdanijjet-in (njëshmërinë) e Tij, ashtu siç thuhet:

                Në gjithçka ka shenja që dëshmojnë njëshmërinë e Tij.

Gjithashtu kur thuhet:

                 Kjo vepër e bukur, me bukurinë e saj dëshmon përsosshmërinë e diturisë dhe mëshirën e autorit të vet,

nuk është se vepra thotë: Unë dëshmoj…, por ajo dëshmon me qenien dhe gjendjen e vet.

Gjithashtu, nuk ka asgjë e që vetvetiu të mos dëshmojë Krijuesin e vet, Atë që ka bërë që të vazhdojnë edhe qenia edhe cilësitë e saj, i Cili këtë e jep dhe e përsëritë në cikle. Krijesa dëshmon Krijuesin, e dëshminë e saj e kuptojnë mendjehollët të cilët nuk ndalen te format. Prandaj Allahu Teala thotë:

 “por ju nuk e kuptoni atë madhërim të tyre.” 17- Isra: 44

Ata që janë shkurtpamës këtë nuk e kuptojnë aspak, por as ata që janë afër Allahut Teala (mukarreb) dhe dijetarët e dhënë pas thellësive të diturisë, nuk arrijnë të kuptojnë tërë esencën dhe lartësinë e kësaj, sepse gjithçka dëshmon në mënyrën e vet për madhërimin dhe lavdërinë e Allahut Teala. Secili i kupton këto dëshmi sipas aftësisë së vet. Numërimi i dëshmive të tilla në diturinë muamele nuk është i përshtatshëm, sepse ato janë prej diturive mukashefe. Edhe në këtë dituri ka dallim mes dijetarëve të zahirit me dijetarëve të batinit. Me këtë kuptohen edhe dallimet mes batinit dhe zahirit.

     TE’VIL

Në këtë çështje, ka të tillë që e teprojnë, por ka edhe të matur. Disa nga ata që e teprojnë kanë shkuar aq larg sa që i kanë ndryshuar edhe dëshmitë zahir, ose shumicën e tyre, bile edhe ashtu që fjalët e Allahut:

..”e do të Na flasin duart e tyre dhe do të dëshmojnë këmbët e tyre”… 36. Jasin: 65, dhe:

Pse dëshmuat kundër nesh?” e ato do të përgjigjen: “Allahu, i Cili ia jep aftësinë e të folurit gjithçkaje, na ka bërë që të flasim”… 41. Fussilet: 21,

si edhe fjalët që vijnë nga Munkiri dhe Nekiri, pastaj fjalët në mizan (peshore), sirat (ura), hesab (llogari), si edhe bisedat e banorëve të xhhenemit dhe banorëve të xhenetit, kur ata të parët të thonë:

                …“Derdhni pak ujë te ne ose diçka nga ajo që ju ka dhuruar Allahu!”… 7. Araf: 50,

 – të gjitha këto diskutime i interpretuan dhe pandehën se bëhet fjalë për gjuhën e gjendjes për të gjithë.

 Të tjerët e teprojnë në ndalimin e përdorimit të interpretimit (te’vil). Mes tyre është edhe Ahmed b. Hanbeli, që bile nuk pranoi as te’vilin e ajetit:

“Bëhu!” – dhe ajo bëhet.” 36- Jasin:82

Kush i përshtatet këtij mendimi, beson se ajo fjalë vjen me zë, nga Allahu, në secilin moment, në po aq numër sa do të ketë edhe krijim. E kam dëgjuar njërin prej miqve të Imam Ahmedit të thotë se ai (Imam Ahmedi) ka pranuar interpretimin (te’vil) vetëm kur është fjala për tri thënie të Resulallahut s.a.v.s.:

“Haxhxherul-esved është betimi i  Allahut në Tokë.”[17],

 “Zemra e muminit është mes dy gishtërinjëve të Rahmanit,” dhe:

 “E  ndjej aromën e Rahmanit nga drejtimi i Jemenit!”[18]

E ne themi: Ahmed b. Hambeli e ka ditur që ‘istiva’ nuk është qëndrim në një vend, dhe që ‘nuzul’ nuk është kalim nga një pozitë më e lartë në më të ulët. Por ai ia mbyllte derën te’vil-it për të ruajtur njerëzit, sepse kur ajo derë të hapet, gjërat dalin jashtë kontrollit dhe kalohen kufijtë, e ata kufij më nuk mund të precizohen, prandaj ky ndalim nuk ka qenë i kotë. Këtë e përkrahin edhe fjalët e selefëve. Ata kanë thënë:

Lexoni ato ajete ashtu siç janë dhe kaloni.”

Bile edhe Imam Malikiu r.a., kur është pyetur për istiva, ka thënë:

Istiva është e njohur, e mënyra se si bëhet jo! Besimi në të është obligim, e pyetjet se si bëhet janë bidat!

 Grupi tjetër është më i përmbajtur; i hapin dyert te’vilit për gjithçka që është e lidhur me cilësitë e Allahut, kurse i lënë në zahir të gjitha që janë të lidhura për ahiret, duke ndaluar te’vilin për to. Të tillë janë esh’aritë.

My’tezilitë kanë shkuar edhe më larg, ashtu që kanë bërë te’vil rujet-in, si edhe cilësitë e Tij Semi (Dëgjues) dhe Basir (Vështrues). Kanë bërë te’vil edhe miraxhin, dhe kanë deklaruar se ai ka ndodhur me shpirt, por jo edhe me trup. Kanë bërë te’vil edhe azabin në varr, mizanin, siratin e shumëçka tjetër që lidhet me ahiret. Megjithatë, ata pranojnë ringjalljen me trup, pastaj xhennetin, ushqimin, aromat, martesën dhe kënaqësitë tjera në xhennet, si edhe xhehenemin, djegien e lëkurës dhe ndërrimin e saj në xhehenem.

Nga kjo pikë, filozofët kanë shkuar edhe më larg dhe kanë bërë te’vil të gjitha ajetet për ahiretin, duke i kuptuar ato si dhimbje dhe kënaqësi mendore e shpirërore. Ata kundërshtojnë ringjalljen e trupit por flasin për përjetësinë e shpirtit dhe për atë se shpirti do të dënohet a shpërblehet me aso dënimi a shpërblimi që nuk mund të kuptohet me ndjenja. Këta e teprojnë.

Shkalla e maturisë mes grupeve që janë  larguar kaq shumë nga sheriati dhe ngurtësimit të Hanbelive, është delikate dhe e fshehur. Atë mund ta njohë vetëm i udhëzuari i cili hakikatin e gjërave e kupton me nur hyjnor e jo duke dëgjuar për to. Kur gjërat i zbulohen në esencën e vet me nurin hyjnor, ai shikon transmetimet në atë çështje, dhe ato transmetime që i përshtaten me atë që ka parë i vërteton, e të tjerat i bën te’vil.

Sa i përket atij që njohjen e këtyre gjërave e pranon vetëm duke dëgjuar për to, në këtë nuk mund të qëndrojë fuqishëm e as që mund t’i kjartësohet qëndrimi; më e përshtatshmja për të është që të kufizohet në përmbajtje të pastër qëndrimit të Ahhmed b. Hanbelisë r.a..

Ngritja e perdes nga këto çështje për të gjetur kufirin e maturisë i takon diturisë mukashefe, prandaj nuk do të futemi andej. Qëllimi është të shpjegojmë pajtueshmërinë mes batinit e zahirit dhe të themi që ato nuk janë të kundërta, ndërsa në këto pesë pjesë, shumica u shpjeguan.

Qëndrimi ynë është që të kufizohemi në shpjegimin e besimit për të gjithë njerëzit, e që tashmë e kemi precizuar dhe mendojmë që është i mjaftushëm.

shkallën e parë, njerëzit e rëndomtë nuk ngarkohen me diçka më shumë se kjo, përpos nëse ekziston rreziku nga bidatxhitë. Atëherë kalohet në shkallën e dytë, dhe duke mos u dalldisë në thellësi, kalohet në librin e besimit, që përfshinë dëshmi dhe shpjegime të shkëlqyera.

Ne do t’i përmendim këto dëshmi të shkëlqyera nga libri që kemi shkruar në Kudus e që e kemi quajtur ‘er-Risaletu’l-Kudsijje fi Kavaidi’l-Akaid’, dhe të mjaftohemi me ato.

Kjo pason në pjesën e tretë të këtij libri.

 

 

 

 

[1] Hadithi i përmendur në Librin për Diturinë.

[2] Ibn Hibban, nga Ibn Mesudi r.a..

[3] Hadithin tashmë e kemi përmendur në Librin për Diturinë.

[4] E kemi përmendur në Librin për Diturinë.

[5] E kemi përmendur në Librin për Diturinë.

[6] Buhariu dhe Muslimi, nga Ajsha r.anha dhe Enesi r.a.

[7] E kemi përmendur në Librin për Diturinë.

[8] Vera: devotshmëri e përparuar, veprim sipas të vërtetës; përmbajtje nga të gjitha gjynahet,

[9] Mukashefe:  zbulim; hap; qelë; fshehtësitë shpirtërore; të dihet një gjë para se të ndodh; nxjerrja në shesh e një sekreti ose të fshehte; pamje/shikim me syrin e zemrës.

[10] Muamele: praktikë; trajtim

[11] Buhariu dhe Muslimi, nga Ibn Mesud.

[12] Muslimi nga Ajsha r.a, e thuhet që Ajsha e ka dëgjuar Resulallahun s.a.v.s.,ta thotë këtë në sexhde.

[13] Ibn Hiban nga Ebu Hurejre r.a.

[14] Nuk e kemi gjetur burimin dhe bazën e hadithit.

[15] Buhariu dhe Muslimi, nga Ebu Hurejre r.a..

[16] Muslimi nga Abdullah b. Amr.

[17] Hakimi nga Abdullah b. Amr.

[18] Ahmedi, nga Ebu Hurejre.